Birinci Türkoloji Kurultayı - Bakü 1926

Kardeş ülke Azerbaycan, 1926 yılında başkent Bakü’de toplanan ve Türk dünyasında ortak bir Latin alfabesi kullanılması kararının alındığı Birinci Türkoloji Kurultayı’nın 100. yılını kutluyor. Yıl boyunca çeşitli etkinliklerle bu ilk Türkoloji Kurultayı Azerbaycan'da ve Türk dünyasında gündemde olacak.
1926 yılının Şubat ayında Sovyetler Birliği’nden ve çeşitli ülkelerden tanınmış Türkologların ilk kez böylesine büyük bir toplantıda bir araya gelerek Türk dili, edebiyatı, tarihi, sanatı üzerine bildiriler sunmuşlar; Türk dünyasında ortak alfabe, ortak yazım kuralları, ortak edebî dil, ortak edebiyat tarihi konularını tartışmaları Türkolojinin millî bir bilim dalı olarak gelişmesine katkıda bulunmuştu.
Azerbaycan devlet başkanı İlham Aliyev 22 Ekim 2025 tarihinde imzaladığı kararname ile 1926 yılında Bakü’de düzenlenen Birinci Türkoloji Kurultayı’nın Azerbaycan’ın ve genel olarak Türk dünyasının yirminci yüzyıl bilim ve kültür hayatının parlak bir sayfasını teşkil ettiğine dikkat çekti. Aliyev Kurultay’ın 100. yıl dönümünün Azerbaycan’da görkemli törenlerle ve bilimsel etkinliklerle kutlanmasını sağlamak amacıyla Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi ve Azerbaycan Cumhuriyeti Bilim ve Eğitim Bakanlığının görevlendirildiğini açıkladı. Türkiye’de de Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu, Yunus Emre Enstitüsü, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü başta olmak üzere çeşitli kurumlar ve üniversiteler Birinci Türkoloji Kurultayı’nın yüzüncü yılı için etkinlikler, yayınlar planlıyor.
Birinci Türkoloji Kurultayı üzerine... 26 Şubat 1926 cuma günü saat 19.00'da Bakü'deki İsmailiye Sarayı'nda başlayan toplantının tam adı Birinci Sovyetler Türkoloji Kurultayı idi. Kurultay'da alınan en önemli karar bütün Türk soylu halklar için Latin alfabesinin kabul edilmesiydi. Kurultay Türkiye'de Harf Devrimi'ni de etkilemiştir. Daha genç bir subayken Bulgar Türkoloğu İvan Manolof'a Latin alfabesine geçme düşüncesini ifade eden Mustafa Kemal, Erzurum Kongresi'nin kapandığı günün akşamı Mazhar Müfit Bey'e zaferden sonra yapılacakları not ettirirken birinci maddede cumhuriyetin ilanı edileceği, beşinci maddede ise Latin alfabesine geçileceği düşünceleri vardı. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanından sonra İstanbul Darülfünununa bağlı Türkiyat Enstitüsünü kurma talimatını Prof. Köprülüzade Fuat Bey'e veren Gazi Mustafa Kemal Paşa, altında imzasının da bulunduğu 12 Kasım 1924 tarihli kararname ile Enstitünün kuruluşunu gerçekleştirmiştir. Türkiyat Enstitüsünün 1925 yılında Milletlerarası Türkiyat Kongresi düzenlemesi için Prof. Köprülüzade'ye Maarif Vekâletinden yazı da gönderilmiştir. Ancak Azerbaycan'da Birinci Türkoloji Kurultayı düzenleneceğine dair haber ve davet gelince bu karar ertelenmiştir.
İşte bu Kurultay ile ilgili hemen her şeyi içeren kitabım 100. Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultayı Rusya, Azerbaycan ve Türkiye'deki arşiv belgeleri, süreli yayınlar üzerindeki araştırmalarımla çok sayıda belge ve fotoğraf kaleme aldım.
100. Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultayı kitabımda Kurultayı ile ilgili genel bilgilerin yanı sıra karanlıkta kalan noktalar, doğru sanılan yanlışlar ve gerçekler sorularla aydınlatılmaktadır. Kitapta Kurultay’a katılan 131 kişinin adlarıyla birlikte meslekleri, kurumları, görevleri ve geldikleri şehirler tam olarak verilmiştir.
Açılışında Lenin için saygı duruşunda bulunulan Kurultay’ın aldığı en önemli karar Türk dünyasında ortak bir Latin alfabesine geçilmesi idi. Kitapta Osmanlı Devleti’nde ve Azerbaycan’da alfabe tartışmalarının ne zaman başladığı, Arap alfabesini Türkçeye, Azerbaycan Türkçesine, Tatar ve Kazak Türkçelerine uyarlamak için hangi ıslah çalışmalarını, kimlerin yaptığı da sorularla açıklanıyor. 100. Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultayı kitabımda çok sayıda belge, görsel malzeme ile Kurultay’ın adından başlayarak düzenleyicileri, oturumları, etkinlikleri, sergileri, hangi alfabelerin gündeme getirildiği, alfabe tartışmalarında kimlerin hangi görüşleri ileri sürdüğü açıklanıyor. Kurultay’ın resmî dili var mıydı? Türkçe konuşmalar neden tutanağa geçirilmedi?
Kurultay’da hangi oturumlar yapıldı, kimler bildiri sundu, hangi alfabeler üzerinde duruldu?
Kiril alfabesi gündeme geldi mi? Oylamaya sunuldu mu?
Latin alfabesine geçiş kaç oyla kabul edildi?
Sovyet yönetimi Türk soylu halkların Latin alfabesini kabulünü nasıl karşıladı?
Enver Paşa Birinci Türkoloji Kurultayı'na katıldı mı?
Kurultay’da hangi etkinlikler düzenlendi?
Alfabedeki harfler Kurultay’dan sonra ne zaman belirlendi?
Birleştirilmiş Yeni Türk Elifbası Sovyet Türk Cumhuriyetlerinde ne zaman kullanılmaya başlandı?
Sovyetlerdeki başka hangi halklar Birleştirilmiş Yeni Türk Elifbasını kullandı?
Alfabenin adındaki Türk sözü ne zaman çıkarıldı?
Kurultay’ın Sovyetlerdeki katılımcılarından kimler Stalin’in devlet terörü döneminde katledildi, sürüldü?
Sovyetlerdeki Türk soylu halklara Kiril alfabesi ne zaman, nasıl kabul ettirildi?
Hepsi ve daha fazlası 100. Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultayı kitabımda.

Ana sayfaya dönmek için tıklayınız: (opens new window)